Bacak Şişmesi Neden Olur? Toplardamar ve Ötesi

İki bacağın birlikte şişmesi ile yalnız bir bacağın şişmesi çoğu zaman farklı şeyler anlatır. Bacak şişmesi en sık toplardamar yetmezliğine, uzun süre ayakta kalmaya ya da sıcak havaya bağlıdır. Ancak kalp, böbrek, karaciğer ve tiroid hastalıkları, bazı ilaçlar, lenf dolaşımı sorunları ve pıhtı da aynı şikâyeti yapabilir. Nedeni bulmak için şişliğin tek ya da çift taraflı olmasına, ne kadar hızlı geliştiğine ve eşlik eden belirtilere bakılır.

Akşamları ayakkabının sıkması, çorap lastiğinin bilekte derin iz bırakması ya da yüzüklerin değil de bileklerin dolgunlaşması bu şikâyetin gündelik yüzüdür. Çoğu zaman zararsız ve geçici bir durumdur, ama bazen bir hastalığın ilk işaretidir. Bacak şişmesi nedenleri arasında ayrım yapmak muayene gerektirir; yine de hangi ipuçlarının önemli olduğunu bilmek, hekime ne anlatacağınızı netleştirir.

Bacakta ödem nasıl anlaşılır?

Ödem, damarlardan dokular arasına sıvı sızması ve bu sıvının orada birikmesidir. En kolay anlaşılan yer ayak bileği ve kaval kemiğinin ön yüzüdür. Başparmağınızla kemiğin üzerine 5-10 saniye bastırıp çektiğinizde çukur kalıyorsa ve bu çukur birkaç saniye içinde düzelmiyorsa bacakta ödem olduğunu düşünebilirsiniz. Tıpta buna "gode bırakan ödem" denir.

Her kalınlaşma ödem değildir. Ayrım önemlidir. Yağ dokusunun artması, kas gelişimi ya da lenf sıvısının birikmesi farklı dokunma hissi verir. Lenf kaynaklı şişlik zamanla sertleşir ve parmak baskısıyla daha az çukur bırakır. Yağ dokusu birikiminde ise çoğu zaman çukur oluşmaz ve ayak sırtı genellikle etkilenmez.

İki bacak birden şişiyorsa neler düşünülür?

Gün boyu 6-8 saat ayakta ya da oturarak çalışan biri düşünelim. Akşamları iki ayak bileği de dolgunlaşıyor, sabah ise şişlik büyük ölçüde inmiş oluyor. Tablo tanıdık mı? Çoğu zaman toplardamar dolaşımının yerçekimine karşı zorlanmasıyla ilgilidir. Sıcak havalar damarları genişlettiği için yaz aylarında şikâyet artabilir. Gebelikte de özellikle son 3 ayda iki taraflı şişlik sık görülür.

İki taraflı ve giderek artan şişlikte vücudun genelini ilgilendiren nedenler de araştırılır. Kalp yetmezliğinde şişliğe nefes darlığı, merdiven çıkarken çabuk yorulma ya da yatınca artan nefes darlığı eşlik edebilir. Böbrek hastalıklarında sabahları göz kapaklarında şişlik ya da köpüklü idrar dikkat çekebilir. Karaciğer hastalıkları ve tiroid bezinin az çalışması da ödeme yol açabilir. Kalp yetmezliği olan kişilerde varis değerlendirmesinin nasıl yapıldığını kalp yetmezliği olan hastalarda varis tedavisi yazısında okuyabilirsiniz.

Bazı ilaçlar da bacak şişmesine neden olabilir. Bazı tansiyon ilaçları, kortizon içeren ilaçlar, bazı ağrı kesiciler, bazı diyabet ilaçları ve hormon içeren tedaviler bunlar arasında sayılır. İlaca bağlı şişlik çoğu zaman iki taraflıdır ve ilaca başladıktan sonraki haftalarda fark edilir; hekim gerekli görürse doz ya da ilaç değişikliğiyle genellikle geriler. İlacınızla şişlik arasında bağlantı olduğunu düşünüyorsanız ilacı kendiniz bırakmayın; ilacı yazan hekimle konuşun.

Tek bacakta şişlik neden daha çok dikkat ister?

Tek bacakta şişlik, özellikle birkaç saat ya da gün içinde ortaya çıktıysa ve ağrı, gerginlik ya da ısı artışı eşlik ediyorsa, öncelikle derin toplardamarda pıhtı olasılığı akla gelir. Böyle bir durumda aynı gün değerlendirme gerekir. Nefes darlığı ya da göğüs ağrısı da varsa vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Ayrıntılar için derin ven trombozu yazısına bakabilirsiniz.

Pıhtı dışında da tek taraflı şişlik yapan nedenler vardır. Deride kızarıklık, sıcaklık ve ateşle birlikte gelişen şişlik bir cilt enfeksiyonunu düşündürür. Burkulma ya da darbe sonrası şişlik genellikle 1-2 hafta içinde azalır. Azalmıyorsa yeniden bakılmalıdır. Diz arkasındaki sıvı dolu bir kistin yırtılması baldırda ani ağrı ve şişlik yapabilir. Varisler de tek bacakta daha belirginse şişlik o tarafta fazla olabilir.

Toplardamar kaynaklı şişliğin özellikleri nelerdir?

Toplardamar yetmezliği, bacak toplardamarlarındaki kapakçıkların iyi kapanmaması ve kanın aşağıda göllenmesidir. Bu durumda şişlik tipik olarak gün ilerledikçe artar, ayak bileği çevresinde yoğunlaşır ve gece dinlenince azalır. Bacakta ağırlık, yanma, kramp, kaşıntı ve görünür varisler sık eşlik eder. Varisin diğer belirtilerini varis hastalığının belirtileri yazısında bulabilirsiniz.

Uzun süre devam eden toplardamar yetmezliğinde ayak bileği çevresindeki deride kahverengi renk değişimi, kuruluk ve sertleşme gelişebilir. Bu değişiklikler hastalığın ilerlediğini gösterir ve tedavi planını etkiler. Erken dönemde ise şişlik çoğu zaman bacağı yükseltmek ve hareket etmekle hafifler. İyi haber budur.

Hangi durumlarda beklemeden başvurmalı?

Şişliklerin çoğu acil değildir. Yine de bazı belirtiler varsa birkaç gün izlemek yerine aynı gün bir hekime ulaşmak gerekir:

• Tek bacakta birkaç saat ya da 1-2 gün içinde gelişen, ağrılı ve gergin şişlik.
• Şişlikle birlikte ani nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bayılma hissi; bu durumda 112 aranır.
• Kızarıklık, sıcaklık ve 38 derece üzerinde ateş.
• Gebeliğin ikinci yarısında yüzde ve ellerde ani şişlik, baş ağrısı ya da görme bulanıklığı.
• Bacakta açılan, sızıntı yapan ya da iyileşmeyen yara.

Bu listede olmayan, yavaş gelişen ve sabahları azalan bir bacak şişmesi için de muayene ertelenmemelidir; yalnızca aciliyet derecesi farklıdır. Şikâyet haftalardır sürüyorsa randevunuzdan önce 1 hafta boyunca sabah ve akşam şişliği not etmek, hatta aynı noktadan bacak çevresini mezurayla ölçmek hekim için yararlı bir bilgi olur.

Muayenede neler yapılır?

Hekim önce şişliğin ne zaman başladığını, tek mi çift taraflı olduğunu, sabah ve akşam farkını, kullandığınız ilaçları ve diğer hastalıklarınızı sorar. Muayenede bacak çevresi ölçülür, deri değişiklikleri ve nabızlar kontrol edilir. Toplardamar ya da pıhtı şüphesi varsa Doppler ultrason yapılır. Doppler, ses dalgalarıyla damar içindeki akışı gösteren ve genellikle 20-30 dakika süren bir incelemedir.

Gerekirse kan ve idrar tahlilleri, böbrek ve karaciğer testleri, tiroid hormonları istenir. Kalp kaynaklı bir şişlikten şüpheleniliyorsa kardiyoloji değerlendirmesi, EKG ve kalp ultrasonu gündeme gelir. Yani bacak şişmesinin değerlendirilmesi bazen tek bir uzmanlık alanında bitmez; neden bulunduğunda ilgili uzmanla birlikte ilerlenir.

Evde neler rahatlatabilir?

Toplardamar kaynaklı şişlikte basit önlemler çoğu kişide işe yarar. Gün içinde 2-3 kez, 15-20 dakika boyunca bacakları kalp hizasının biraz üstüne, yaklaşık 20-30 cm yükseltmek sıvının geri dönmesine yardım eder. Uzun oturmalarda her saat başı birkaç dakika yürümek ya da ayak bileklerini 10-15 kez oynatmak baldır kasını çalıştırır.

Tuz tüketimini azaltmak, fazla kilolardan kurtulmak ve sıcak ortamlarda uzun süre kalmamak da destekleyicidir. Hekim uygun gördüyse kompresyon çorabı akşam şişliğini belirgin olarak hafifletebilir; nasıl seçileceği varis çorabı seçimi yazısında anlatılıyor. Altta toplardamar yetmezliği saptanırsa tedavi seçenekleri ameliyatsız varis tedavisi sayfasında anlatılıyor.

Akşamları hafifçe şişen ve sabah düzelen bir bacak ile birkaç gün içinde tek tarafta belirginleşen, ağrılı bir bacak aynı şey değildir. Şişlik yeni başladıysa, giderek artıyorsa ya da başka belirtilerle birlikteyse bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına muayene olmak, nedeni netleştirmenin en sağlıklı yoludur.

Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgi verir; tanı ve tedavi yerine geçmez. Bacaklarınızda ya da damarlarınızda fark ettiğiniz bir değişiklik için bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurun.