Periferik Arter Hastalığı: Bacak Atardamar Tıkanıklığı

Toplardamar sorunları bacakta çoğu zaman ağırlık ve akşam şişliği yapar; atardamar sorunları ise kasın kanla beslenememesine bağlı ağrı ve soğukluk. Periferik arter hastalığı, kalpten bacaklara temiz kan taşıyan atardamarların daralması ya da tıkanmasıdır. En sık nedeni damar sertliğidir ve tipik belirtisi yürürken baldırda başlayıp dinlenince geçen ağrıdır.

Kısaltması PAH olan bu hastalık sinsi ilerleyebilir; birçok kişide uzun süre hiçbir şikâyet olmaz. Önemi yalnız bacakla sınırlı değildir. Bacak atardamarlarında daralma olan birinde kalp ve beyin damarlarında da benzer daralma olabileceği için, tanı konduğunda kişinin genel damar sağlığı da ele alınır.

Bacak atardamar tıkanıklığı nasıl oluşur?

Atardamarın iç yüzeyi normalde pürüzsüz ve esnektir. Yıllar içinde bu yüzeyde kolesterol, kalsiyum ve iltihap hücrelerinden oluşan birikintiler, yani plaklar gelişir. Sürecin tıptaki adı ateroskleroz, halk arasındaki adı damar sertliğidir; çoğu zaman 40-50'li yaşlardan itibaren belirginleşir. Plak büyüdükçe damar daralır ve içinden geçen kan miktarı azalır.

Bacak atardamar tıkanıklığı çoğu zaman yavaş gelişir. Vücut bu yavaşlığa bazen yan yollar açarak uyum sağlar; küçük damarlar genişleyip tıkalı bölgenin etrafından dolaşan bir ağ oluşturur. Tam tıkanmış bir damar bile bu sayede dinlenirken şikâyet yapmayabilir. Sorun, kasın daha fazla kana ihtiyaç duyduğu anlarda, yani yürürken ortaya çıkar. Darlık en sık uyluktaki ana atardamarda, kasıkta ve diz altındaki damarlarda görülür.

Kimler risk altında?

Sigara, periferik arter hastalığının en güçlü risk faktörlerinden biridir. Sigara içen kişilerde hastalık daha erken yaşta başlar ve daha hızlı ilerleyebilir. Diyabet de çok önemli bir etkendir; diyabetli kişilerde darlıklar daha çok diz altındaki küçük damarlarda görülür ve sinir hasarı nedeniyle ağrı daha az hissedilebilir.

Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, kronik böbrek hastalığı ve ailede erken yaşta kalp ya da damar hastalığı olması da riski artırır. Yaş ilerledikçe risk yükselir; hastalık 70 yaş üstünde çok daha sık görülür. 50 yaş üstünde sigara içen ya da diyabeti olan kişiler ile 65 yaş üstündeki herkes, şikâyet olmasa bile hekimle bu konuyu konuşmayı düşünebilir. Daha önce kalp krizi ya da inme geçirmiş kişilerde de bacak damarlarının durumuna bakılması önerilir.

Damar tıkanıklığı belirtileri nelerdir?

En bilinen belirti kladikasyodur: belli bir mesafe yürüyünce baldırda, bazen uylukta ya da kalçada başlayan kramp benzeri ağrı. Ağrı durup dinlenince genellikle 2-5 dakika içinde geçer ve aynı mesafe yeniden yürününce tekrar başlar. Yokuş çıkarken ya da hızlı yürürken daha erken ortaya çıkar. Örneğin 500 metre yürüyebilen birinin birkaç ay içinde ancak 100-200 metrede durmak zorunda kalması gibi, mesafenin giderek kısalması hastalığın ilerlediğini düşündürür.

Diğer damar tıkanıklığı belirtileri şunlardır: bir ayağın diğerinden daha soğuk ve solgun olması, bacakta kılların dökülmesi, derinin incelip parlaklaşması, ayak tırnaklarının yavaş uzaması ya da kalınlaşması, ayak nabızlarının zayıf alınması. Ayak parmaklarında ya da topukta küçük bir yaranın haftalarca iyileşmemesi önemli bir uyarı işaretidir. Böyle bir yara fark ederseniz muayeneyi ertelemeyin.

Hastalık ilerlediğinde ağrı dinlenirken de ortaya çıkabilir. Tipik olarak gece, yatarken ayakta ve parmaklarda başlar. Kişi ayağını yataktan aşağı sarkıtınca rahatladığını fark eder, çünkü yerçekimi ayağa biraz daha kan gitmesini sağlar. Dinlenme ağrısı, ciddi bir dolaşım yetersizliğini gösterir ve kısa sürede değerlendirme gerektirir.

Hangi durum acildir?

Bazen atardamar aniden tıkanır; örneğin kalpten kopan bir pıhtı bacak damarına gidebilir ya da var olan bir plak üzerinde ani pıhtı oluşabilir. Sonuçta bacak 1-2 saat gibi kısa bir süre içinde soğur, solgunlaşır, şiddetli ağrır, uyuşur ve güçsüzleşir. Böyle bir tabloda vakit kaybetmeden acil servise başvurun ya da 112'yi arayın. Kasların ve sinirlerin kansızlığa dayanma süresi sınırlıdır, bu nedenle ilk saatler önemlidir.

Ani atardamar tıkanıklığı, toplardamardaki pıhtıyla karıştırılmamalıdır. Toplardamar pıhtısında bacak şişer, ısınır ve kızarır; atardamar tıkanıklığında ise bacak soğuk ve solgundur. Toplardamar pıhtısının belirtilerini derin ven trombozu yazısında okuyabilirsiniz. İki durum da acil değerlendirme gerektirir.

Periferik arter hastalığı tanısı nasıl konur?

Muayenede hekim kasık, diz arkası ve ayak sırtındaki nabızları kontrol eder, bacakların rengine, ısısına ve derisine bakar. İlk basamak testlerden biri ayak bileği kol indeksidir. Kişi 5-10 dakika sırtüstü dinlendikten sonra ayak bileğinden ve koldan tansiyon ölçülür ve iki değer birbirine oranlanır. Normal değer yaklaşık 1,0-1,4 arasındadır. Oranın yaklaşık 0,9'un altında olması bacak atardamarlarında darlığı düşündürür. Ölçüm toplam 10-15 dakika sürer ve iğne gerektirmez.

Darlığın yerini ve uzunluğunu görmek için renkli Doppler ultrason kullanılır. Doppler'in damar hastalıklarındaki genel yeri Doppler ve ultrasonografinin önemi yazısında anlatılıyor. Girişimsel tedavi düşünülüyorsa damarların haritasını çıkarmak için bilgisayarlı tomografi anjiyografi, manyetik rezonans anjiyografi ya da kateterle yapılan anjiyografi istenebilir. Diyabet ve böbrek hastalığı olan kişilerde damar duvarı kireçlenmiş olabileceği için ayak bileği kol indeksi yanıltıcı yüksek çıkabilir; bu durumda ek testler gerekir.

Tedavide neler yapılır?

Tedavinin temeli risk faktörlerini kontrol etmektir. Sigarayı bırakmak, hastalığın ilerleyişini yavaşlatmak için atılabilecek en önemli adımlardandır. Kan şekeri, tansiyon ve kolesterolün hedef değerlerde tutulması da aynı derecede önemlidir. Hekim gerekli görürse pıhtılaşmayı azaltan, kolesterolü düşüren ya da yürüme mesafesini artırmaya yardım eden ilaçlar başlayabilir. İlaçların seçimi ve dozu tamamen hekime aittir.

Düzenli yürüyüş egzersizi kladikasyoda çok değerlidir. Tipik bir programda kişi haftada en az 3 gün, her seferinde 30-45 dakika yürür; ağrı orta şiddete ulaşınca durur, geçince yeniden yürür. Program genellikle en az 12 hafta sürdürülür ve hekim ya da fizyoterapist gözetiminde yapıldığında daha iyi sonuç verir. Zamanla yürüme mesafesi pek çok kişide belirgin olarak artar.

Şikâyetler günlük hayatı belirgin kısıtlıyorsa, dinlenme ağrısı ya da iyileşmeyen yara varsa damarı açmaya yönelik tedaviler gündeme gelir. Balon anjiyoplasti ve stent gibi kateterle yapılan işlemler ya da tıkalı bölgenin etrafından yeni bir yol oluşturan bypass ameliyatı bu seçeneklerdendir. Hangi yolun seçileceği darlığın yerine, uzunluğuna ve kişinin genel durumuna göre belirlenir. Damar hastalıklarının hangi uzmanlık alanında değerlendirildiğini varise hangi bölüm bakar yazısında da bulabilirsiniz; kalp ve damar cerrahisinin ilgilendiği konuların listesine hizmetler sayfasından ulaşabilirsiniz.

Günlük hayatta nelere dikkat edilmeli?

Ayak bakımı özellikle diyabetli kişilerde önemlidir. Ayakları günde 1 kez, gerekirse bir aynayla kontrol etmek, parmak aralarını kuru tutmak, tırnakları düz kesmek ve çıplak ayakla dolaşmamak küçük yaraların önüne geçer. Ayakları ısıtmak için 40 derecenin üzerinde sıcak su, sıcak su torbası ya da ısıtıcı kullanmak, his azalmışsa yanığa yol açabilir. Rahat, ayağı sıkmayan ayakkabılar tercih edilmelidir.

Atardamar darlığı olan kişilerde kompresyon çorabı dikkatli kullanılmalıdır, çünkü dışarıdan uygulanan basınç zaten az olan kan akışını daha da azaltabilir. Varis için çorap önerilen birinde bu yüzden önce atardamar dolaşımı değerlendirilir; ayrıntıları varis çorabı seçimi yazısında bulabilirsiniz.

Yürürken tekrarlayan bacak ağrısı, soğuk ve solgun bir ayak ya da iyileşmeyen bir yara yaşlanmanın doğal sonucu sayılmamalıdır. Periferik arter hastalığı erken fark edildiğinde risk faktörlerini kontrol etmek ve düzenli yürüyüşle pek çok kişide ilerleme yavaşlatılabilir. Belirtilerden biri varsa bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına muayene olmak en sağlıklı adımdır.

Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgi verir; tanı ve tedavi yerine geçmez. Bacaklarınızda ya da damarlarınızda fark ettiğiniz bir değişiklik için bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurun.