Ayak Bileği Şişmesi: Ne Zaman Damar Kaynaklıdır?

Gün sonunda ayakkabınızı çıkardığınızda bağcık izleri ayağınızın üstünde, çorap lastiği de bileğinizde derin bir çizgi halinde kalıyorsa, ayak bileği şişmesi yaşıyor olabilirsiniz. Akşam artıp sabah inen, iki tarafta da olan ve ayak bileğinin iç yüzünde belirginleşen şişlik çoğu zaman toplardamar dolaşımıyla ilgilidir. Tek tarafta, ağrıyla ya da kızarıklıkla ortaya çıkan şişlik ise başka nedenleri de düşündürür.

Vücudun en alt noktalarından biri ayak bileğidir. Ayakta geçen her saat, yerçekimi sıvıyı buraya doğru çeker. Şişliğin çoğu zaman önce burada fark edilmesi bundandır. Bacağın genelindeki şişlik nedenlerini bacak şişmesi neden olur yazısında ayrıntılı ele aldık. Burada daha dar bir soru var: şiş ayak bileği hangi durumda damar kaynaklıdır, hangi durumda değildir?

Akşam ayak şişmesi neden olur?

Gün boyu ayakta kalan ya da 6-8 saat masa başında oturan birinde baldır kası az çalışır. Baldır kası kasılmadıkça toplardamarlardaki kan yukarı yeterince pompalanamaz ve damar içi basınç artar. Artan basınç, sıvının damardan dokuya sızmasını kolaylaştırır. Sonuç, akşam ayak şişmesi olarak bilinen tablodur.

Bu şişlik genellikle gece yatınca geriler ve sabah ayak bilekleri yeniden incelmiş olur. Sıcak havalarda damarlar genişlediği için şişlik artar. Uzun uçak ya da otobüs yolculuklarından sonra da benzer bir tablo görülebilir. Sağlıklı kişilerde bile zaman zaman görülebilen bu şişlik, her gün tekrarlıyor, giderek artıyor ya da sabahları da geçmiyorsa değerlendirilmelidir.

Ayak bileği şişmesi ne zaman damar kaynaklıdır?

Toplardamar yetmezliği, bacak toplardamarlarındaki kapakçıkların iyi kapanmamasıdır. Toplardamar kaynaklı ayak bileği şişmesi tipik olarak gün ilerledikçe artar ve bileğin iç yüzünde, iç topuk kemiğinin çevresinde yoğunlaşır. Bacakta ağırlık, yanma, kramp ve görünür varis sık eşlik eder. Bacağı yükseltmek ve yürümek rahatlatır. Kapakçıkların nasıl bozulduğunu venöz yetmezlik nedir yazısında okuyabilirsiniz.

Yıllar içinde ayak bileği çevresindeki deride kahverengi lekelenme, kuruluk, kaşıntı ve sertleşme gelişebilir. İç topuk çevresinde çok sayıda ince, mor damarın yelpaze gibi açılması da toplardamar basıncının arttığını düşündürebilir. Böyle bulgular varsa Doppler ultrason ile değerlendirme önerilir. İnceleme genellikle 20-30 dakika sürer ve iğne gerektirmez.

Tek taraflı şişlikte neler düşünülür?

Tek ayak bileğinde birkaç saat ya da 1-2 gün içinde başlayan şişlik, özellikle baldırda ağrı ve gerginlikle birlikteyse, derin toplardamarda pıhtı olasılığı akla gelir ve aynı gün değerlendirme gerekir. Nefes darlığı ya da göğüs ağrısı eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Belirtiler için derin ven trombozu yazısına bakabilirsiniz.

Damar dışı nedenler de tek taraflı şişlik yapar. Burkulma ve bağ yaralanmalarında şişlik darbeden sonraki ilk 24-48 saatte artar, eklemin dış yüzünde morluk ve basmakla ağrı olur. Eklem iltihaplarında, örneğin gut atağında, bilek kızarır, ısınır ve dokunmaya çok hassaslaşır. Deride kızarıklık, sıcaklık ve ateşle seyreden şişlik ise cilt enfeksiyonunu düşündürür; bu durumda da beklemeden hekime başvurulmalıdır.

Ayak bileğinde ödem başka hangi işaretleri verir?

Ödem, dokular arasında sıvı birikmesidir. Ayak bileğinde ödem var mı diye bakmak için kaval kemiğinin iç topuğa yakın kısmına başparmağınızla 5-10 saniye bastırabilirsiniz. Parmak çekildiğinde çukur kalıyorsa ödem vardır. Toplardamar ve kalp kaynaklı ödem genellikle bu şekilde çukur bırakır.

Şişliğin ayak sırtına ve parmaklara da yayılması, sabahları da belirgin kalması ve dokunun zamanla sertleşmesi lenf dolaşımı sorununu düşündürür. Tersine, iki bacağın simetrik olarak kalın olduğu ama ayakların ince kaldığı, bileğin hemen üstünde bir basamak oluştuğu durumlarda yağ dokusu birikimiyle ilgili bir tablo söz konusu olabilir. Ayrımı muayene netleştirir.

Kalp, böbrek ve ilaçlar ne zaman sorumludur?

İki ayak bileğinde birden giderek artan şişlik, nefes darlığı, kolay yorulma ya da yatınca artan öksürükle birlikteyse kalp değerlendirmesi gerekir. Sabahları göz kapaklarında şişlik ve köpüklü idrar böbrekleri düşündürür. Bazı tansiyon ilaçları, kortizon, bazı ağrı kesiciler ve hormon içeren ilaçlar da ayak bileği şişmesine yol açabilir. İlacınızı kendiniz bırakmayın; şüpheniz varsa ilacı yazan hekimle konuşun.

Gebelikte, özellikle son 3 ayda iki taraflı ayak bileği şişliği sık görülür ve çoğu zaman zararsızdır. Ancak gebeliğin ikinci yarısında yüzde ve ellerde ani şişlik, şiddetli baş ağrısı, görme bulanıklığı ya da karnın üst kısmında ağrı ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden kadın doğum acil servisine başvurulmalıdır.

Evde şişliği azaltmak için neler yapılabilir?

Toplardamar kaynaklı şişlikte basit önlemler çoğu kişide işe yarar. Gün içinde 2-3 kez, 15-20 dakika boyunca ayakları kalp hizasının üstüne kaldırmak, uzun oturmalarda her 30-60 dakikada bir kalkıp yürümek ve oturduğunuz yerde ayak bileklerini daire çizer gibi çevirmek sıvının geri dönüşünü kolaylaştırır. Tuz tüketimini azaltmak ve sıcak ortamlarda uzun kalmamak da yardımcıdır.

Hekim uygun gördüyse diz altı kompresyon çorabı akşam şişliğini belirgin biçimde azaltabilir. Numara ve sınıf seçimi için varis çorabı seçimi yazısına göz atabilirsiniz. Altta toplardamar yetmezliği saptanırsa tedavi seçenekleri ameliyatsız varis tedavisi sayfasında anlatılıyor.

Muayeneye giderken neleri not etmek yararlı olur?

Hekimin en çok işine yarayan bilgi, şişliğin zaman içindeki davranışıdır. Muayeneden önceki 1 hafta boyunca sabah kalktığınızda ve akşam yatmadan önce bileklerinizi kontrol etmek, şişliğin hangi saatlerde başladığını not etmek değerlidir. İsterseniz iç topuk kemiğinin yaklaşık 5 cm üstünden, her gün aynı noktadan mezurayla çevre ölçümü de yapabilirsiniz. İki bacak arasında 1-2 cm'den fazla fark olup olmadığı da bu şekilde görülür.

Kullandığınız tüm ilaçların adını, yeni başladığınız bir ilaç varsa başlama tarihini, son haftalarda uzun bir yolculuk, ameliyat ya da darbe olup olmadığını da yanınızda yazılı olarak götürün. İşiniz gereği gün boyu ayakta ya da oturarak mı çalıştığınız da önemlidir; meslek ile toplardamar şikâyetleri arasındaki ilişki varisin mesleklerle ilişkisi yazısında anlatılıyor. Daha önce yapılmış Doppler, kan tahlili ya da kalp ultrasonu raporlarınız varsa onları da getirmek tekrar incelemeye gerek kalmadan karar vermeyi kolaylaştırabilir.

Sık sorulan sorular

Çorap izi kalması ödem olduğunu mu gösterir?

Hafif bir çorap izi normal olabilir. İz derin ve uzun süre kalıcıysa, özellikle her akşam tekrarlıyorsa ödemi düşündürür ve değerlendirmeye değer.

Sıcakta ayak bileklerimin şişmesi normal mi?

Sıcakta damarlar genişlediği için hafif şişlik pek çok kişide görülür ve serin ortamda, bacakları yükseltince geriler. Her yaz belirginleşen ve ağırlık hissiyle birlikte olan şişlik ise toplardamar yetmezliğinin işareti olabilir.

Ayak bileği şişliği için hangi uzmana gidilmeli?

Damar kaynaklı olduğu düşünülen şişlikte kalp ve damar cerrahisi uzmanı değerlendirme yapar. Muayenede kalp, böbrek ya da eklem kaynaklı bir neden düşünülürse ilgili uzmanlık alanına yönlendirme yapılır.

Akşamları beliren ve sabah kaybolan şişlik çoğu zaman bir uyarıdır, acil durum değil. Yine de her gün tekrarlıyorsa, tek tarafta belirginse ya da deri değişiklikleriyle birlikteyse bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına muayene olmak, nedeni netleştirmenin en sağlıklı yoludur.

Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgi verir; tanı ve tedavi yerine geçmez. Bacaklarınızda ya da damarlarınızda fark ettiğiniz bir değişiklik için bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurun.